Kháng sinh (Phần 1): Cơ chế hoạt động của kháng sinh chống lại vi khuẩn

Trong blog The Tiny Pharmacist, bạn để ý sẽ thấy bài nào liên quan đến bệnh và kháng sinh mình cũng lải nhải về việc dùng kháng sinh theo toa đúng cách, đúng thuốc, đúng liều, đúng bệnh. Vì sao? Vì sử dụng kháng sinh tràn lan là một mối nguy hiểm vô cùng không chỉ với bản thân mà đối với cả ngành y tế. Ngay cả ở nước y tế và khoa học phát triển như ở Mỹ mà vấn đề này vẫn còn nan giải, thì huống hồ gì ở những nơi mà ai cũng có thể mua thuốc không cần toa. Trong bài này, mình sẽ giới thiệu về cơ chế của vi khuẩn và kháng sinh, để các bạn có cơi hội hiểu rõ và điều chỉnh việc uống kháng sinh nhé.

Vi khuẩn và microbiome 

Vi khuẩn (bacterium, số nhiều là bacteria) là sinh vật đơn bào (unicellular hay single celled) với kích cỡ chỉ một phần vài nghìn milimét. Chúng sống trên da, hệ tiêu hóa, miệng và vòm họng của con người. Thực chất, có hàng trăm nghìn tỉ cá thể vi khuẩn đang sinh sống và nảy nở cả trong lẫn trên cơ thể chúng ta. Một điểm thú vị là mỗi người đều có môi trường vi khuẩn trong hệ tiêu hoá khác nhau, gọi là microbiome.

Microbiome đang là vấn đề hấp dẫn được nghiên cứu trong thời buổi hiện giờ, vì có một số dữ liệu cho thấy nhiều bệnh mãn tính (chronic diseases), bệnh viêm (inflammatory diseases) có liên quan đến một các loại vi khuẩn trong ruột bạn. Microbiome của mỗi cá nhân đều khác nhau, tuỳ vào gene, môi trường sinh hoạt và ăn uống. Có chế độ ăn uống phong phú hợp lí sẽ giúp phần nào có microbiome khoẻ mạnh, khác với chỉ ăn đồ fast food thiếu rau củ dưỡng chất sẽ có microbiome nghèo nàn có thể dẫn đến bệnh tật.

Shapes of bac.jpeg
Một số hình thù và cách sắp xếp tế bào của các loại vi khuẩn 

Dù hầu hết không gây hại, thậm chí còn có lợi (ví dụ như phân rã các chất dinh dưỡng trong bữa ăn), một vài trong số vi khuẩn chúng có thể khiến ta mắc bệnh, đặc biệt là khi hệ miễn dịch suy giảm. Có nhiều vi khuẩn sống hằng ngày cùng với ta không hề hấn gì, nhưng một khi cơ thể mất khả năng phòng vệ (immunocompromised) như phụ nữ có thai, người có bệnh suy giảm miễn dịch, hoặc đang bị một bệnh viêm nhiễm khác, thì chúng sẽ tấn công.

Virus

Virus có kích thước nhỏ hơn vi khuẩn. Điển hình như poliovirus (gây bệnh viêm tủy xám), đường kính chỉ đạt 16 phần triệu milimét. Dù nhỏ bé, virus có thể gây các bệnh từ nhẹ cho tới nguy kịch khi chúng xâm nhập được vào các tế bào khỏe mạnh trong cơ thể. Như đã đề cập ở Bệnh cảm- Đừng uống thuốc kháng sinh!Bệnh cúm (Phần 1): Phòng ngừa và đừng uống kháng sinh!, virus là thủ phạm của các cơn cảm lạnh, cúm, và hầu hết các ca đau họng và ho. Virus còn có thể gây bệnh đậu mùa, sởi, quai bị, viêm gan và hội chứng suy giảm miễn dịch (AIDS) do virus HIV gây ra. Dù hiệu quả với vi khuẩn tới đâu, thuốc kháng sinh vẫn không thể tiêu diệt vius hay chống lại các bệnh lây nhiễm do virus.

Cơ chế hoạt động của kháng sinh 

Thuốc kháng sinh tiếng Anh là antibiotics. Loại biệt dược này tấn công bằng cách phá hủy cấu trúc của vi khuẩn bằng nhiều cách, tuỳ vào loại vi khuẩn, hoặc triệt tiêu khả năng sinh sản của chúng. Kháng sinh được phân loại vào hai nhóm tuỳ theo cơ chế tiêu diệt hay kìm hãm vi khuẩn:

  • Bactericidal: Những loại kháng sinh tiêu diệt vi khuẩn lập tức (như penicillin, cephalosphorin) được gọi là thuốc diệt khuẩn (bactericidal). Chúng có thể tấn công trực tiếp thành tế bào của vi khuẩn, làm tổn thương những tế bào này. Từ đó, vi khuẩn không thể tiếp tục xâm hại và gây bệnh lên cơ thể người. Vì cơ thế người không có thành tế bào giống vi khuẩn, nên chúng ta vẫn an toàn khi uống thuốc.
  • Bacteriostatic: Các loại kháng sinh khác (như tetracycline, erythromycin) ngăn chặn quá trình tăng trưởng hoặc sinh sản của vi khuẩn chứ không giết chết ngay. Nhóm này thường được gọi là “thuốc kìm hãm vi khuẩn” (bacteriostatic), chúng ngăn vi khuẩn hấp thụ dinh dưỡng, giúp chặn đứng khả năng phân chia và sinh sôi của chúng. Tuy không đánh nhanh diệt gọn, nhưng vì sự kìm hãm này mà số lượng vi khuẩn giảm. Và khi không đạt đủ số lượng cá thể để gây bệnh, những vi khuẩn này sẽ bị hệ miễn dịch của cơ thể tiêu diệt.
penicillin.png

Bạn có biết kháng sinh đầu tiên trên thế giới là gì không? Đó là penicillin, được phát hiện bởi nhà khoa học Alexander Fleming năm 1928 ở London, Anh. Sau khi đi du lịch nhiều ngày trở về phòng lab, ông phát hiện vài đĩa Petri không còn vi khuẩn sống sót nữa, và trên đó mọc một loại nấm mốc (mold) Penicillium notatum. Sau đó ông Fleming đã cấy đủ một lượng để chắc chắn kết quả nghiên cứu của mình là chính xác, và từ đó penicillin được sản xuất đại trà. Trong hình, bạn sẽ thấy Penicillin hoạt động bằng cách tấn công thành tế bào của vi khuẩn, gây ra vỡ tế bào và vi khuẩn không thể sống sót.

Kháng sinh phổ rộng (Broad-spectrum antibiotics)

Một cách phân loại kháng sinh khác là dựa vào phổ rộng hay hẹp, tiêu diệt nhiều loại vi khuẩn cùng lúc không phân biệt, hay đặc trị hơn dành cho một loại vi khuẩn nhất định. Thế thì tại sao chúng ta không cứ uống phổ rộng, diệt tùm lum tà la, đụng đâu đánh đó cho chắc ăn? Theo nguyên tắc ngành dược mình học, kháng sinh phổ rộng (broad-spectrum antibiotics) chỉ nên dùng khi cần giảm triệu chứng ngay, trong lúc bác sĩ đi tìm đích danh con vi khuẩn qua xét nghiệm máu, nước tiểu, hay tế bào. Khi đã định dạng và có thể thử xem vi khuẩn này sensitive với thuốc nào, bác sĩ phải thu hẹp lại (narrow) và chuyển sang thuốc dành đích danh cho vi khuẩn đó, tránh việc giết nhầm những con vi khuẩn khác, dẫn đến kháng thuốc.

Sau một lịch sử dài của y học, ngành bệnh dịch (Infectious diseases) đã phát triển rất nhiều, từ những căn bệnh chết người trở thành bệnh ngắn ngày có thể được chữa bằng vài liều kháng sinh. Vì vậy một số bệnh thường gặp đã có cách chữa trị nhất định- phải uống thuốc gì, mấy lần một ngày, uống bao lâu, chỉ uống đúng mức cần thiết không hơn không kém. Trường hợp dùng thuốc kháng sinh phổ rộng thường là khi không xác định được nhiễm trùng gì và phải vào chờ để bác sĩ khám và xét nghiệm kĩ hơn.

Trong phần tiếp theo, mình sẽ bàn về cơ chế kháng thuốc và những tác dụng phụ nguy hiểm của kháng sinh và cách dùng đúng để mọi người tham khảo.


Nếu các bạn có câu hỏi thì comment dưới hoặc Facebook Page của trang. Nếu có đăng lại bài, xin vui lòng dẫn nguồn tên mình và địa chỉ của trang. Cảm ơn mọi người đã theo dõi!

-Ngọc Bích, PharmD, RPh 

Info source: Clinic infoPenicillin

Photo credit: Featured image, Shapes & arrangementsPenicillin,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s